سیاستهای تسهیل کمی (Quantitative Easing)
سیاستهای تسهیل کمی (Quantitative Easing – QE) یکی از ابزارهای سیاست پولی است که بانکهای مرکزی برای تحریک اقتصاد و حمایت از رشد اقتصادی از آن استفاده میکنند. این سیاست به ویژه زمانی به کار میرود که نرخ بهره به حد صفر نزدیک شده باشد و دیگر ابزارهای سنتی سیاست پولی توانایی تحریک اقتصاد را نداشته باشند. در این مقاله، به بررسی جزئیات سیاست تسهیل کمی، نحوه عملکرد آن، اثرات اقتصادی و مزایا و معایب آن خواهیم پرداخت.
مفهوم و نحوه عملکرد تسهیل کمی
سیاست تسهیل کمی به معنی خرید اوراق قرضه دولتی و سایر داراییها توسط بانک مرکزی است. هدف از این سیاست افزایش نقدینگی در بازار، کاهش نرخ بهره بلندمدت و در نهایت تحریک تقاضا و سرمایهگذاری است. در این فرآیند، بانک مرکزی اقدام به خرید اوراق قرضه دولتی میکند که موجب افزایش حجم پول در گردش میشود.
برای مثال، در سال 2008، در پی بحران مالی جهانی، فدرال رزرو آمریکا اقدام به خرید اوراق قرضه دولتی و داراییهای دیگر به میزان چندین تریلیون دلار کرد. این اقدام به کاهش نرخ بهره و تحریک سرمایهگذاری و مصرف کمک کرد. هنگامی که بانک مرکزی این اوراق را میخرد، بانکها و موسسات مالی پول بیشتری در اختیار دارند و میتوانند این منابع را برای اعطای وام و سرمایهگذاری استفاده کنند.
اهداف اصلی سیاست تسهیل کمی
هدف اصلی سیاست تسهیل کمی تحریک رشد اقتصادی است. در شرایطی که نرخ بهره پایین است و اقتصاد در رکود قرار دارد، خرید اوراق قرضه و افزایش نقدینگی میتواند تقاضا را تقویت کند و باعث بهبود شرایط اقتصادی شود. این سیاست به طور خاص به دنبال کاهش نرخ بهره بلندمدت و ایجاد شرایطی برای تسهیل دسترسی به اعتبارات ارزانتر است.
برای مثال، در دوران بحران اقتصادی، وقتی که بانکها تمایلی به وامدهی ندارند و مصرفکنندگان نیز تمایلی به خرید ندارند، بانک مرکزی میتواند با استفاده از QE شرایط را به نحوی تغییر دهد که نرخ بهره کاهش یافته و تقاضا برای وام و خرید افزایش یابد.
اثرات اقتصادی تسهیل کمی
یکی از اصلیترین اثرات سیاست تسهیل کمی افزایش نقدینگی در بازار است. این افزایش نقدینگی باعث کاهش نرخ بهره و تحریک مصرف و سرمایهگذاری میشود. علاوه بر این، QE میتواند به تقویت بازارهای مالی کمک کند و از سقوط بیشتر قیمتها جلوگیری کند.
با این حال، اثرات منفی نیز در کنار این مزایا وجود دارد. افزایش نقدینگی ممکن است منجر به تورم شود. همچنین، در صورتی که افزایش نقدینگی به درستی مدیریت نشود، ممکن است موجب بروز حبابهای مالی در بازارهای مختلف مانند مسکن یا سهام گردد.
مزایای سیاست تسهیل کمی
یکی از مزایای اصلی این سیاست این است که در زمان رکود اقتصادی، QE میتواند به عنوان یک محرک قوی عمل کند و از بدتر شدن وضعیت اقتصادی جلوگیری کند. به عنوان مثال، زمانی که بانکها از اعطای وام به کسبوکارها و افراد خودداری میکنند، QE میتواند به بانکها منابع جدیدی بدهد تا این وامها را در اختیار مشتریان قرار دهند.
علاوه بر این، تسهیل کمی میتواند به افزایش ارزش داراییها مانند سهام و ملک کمک کند که این مسئله منجر به افزایش اعتماد مصرفکنندگان و کسبوکارها و در نهایت رشد اقتصادی میشود.
معایب و چالشهای تسهیل کمی
با تمام مزایای سیاست تسهیل کمی، این سیاست نیز معایب و چالشهایی دارد که باید به آنها توجه شود. یکی از بزرگترین معایب QE این است که ممکن است منجر به افزایش بیش از حد نقدینگی و تورم شود. در شرایطی که تقاضا برای کالاها و خدمات به طور قابل توجهی افزایش نیافته باشد، افزایش نقدینگی میتواند به رشد تورم منجر شود.
همچنین، یکی دیگر از معایب QE این است که میتواند نابرابریهای اقتصادی را تشدید کند. زیرا معمولاً افزایش قیمت داراییها به نفع ثروتمندان است که داراییهای بیشتری دارند و این به نفع طبقات پایینتر جامعه نخواهد بود. علاوه بر این، سیاست QE میتواند موجب نوسانات بیشتر در بازارهای مالی شود.
نمونههای تاریخی از اجرای تسهیل کمی
یکی از معروفترین نمونههای اجرای سیاست تسهیل کمی در دوران بحران مالی 2008 و بعد از آن در ایالات متحده آمریکا اتفاق افتاد. فدرال رزرو آمریکا پس از بحران مالی جهانی، برای جلوگیری از رکود شدید اقتصادی، برنامههای QE را آغاز کرد. این سیاست موجب شد که فدرال رزرو مقادیر عظیمی از اوراق قرضه دولتی و داراییهای دیگر را خریداری کند تا نقدینگی را در بازار افزایش دهد.
در این دوره، نرخ بهره کوتاهمدت نزدیک به صفر رسید و بانکها منابع مالی بیشتری برای اعطای وام در اختیار داشتند. این سیاست به طور موقت موجب بهبود بازارهای مالی و بازگشت رشد اقتصادی در ایالات متحده شد. اما در عین حال، برخی نگرانیها درباره آثار بلندمدت این سیاست، به ویژه در زمینه تورم و نابرابری اجتماعی، مطرح شد.
نقد و بررسی تاثیرات بلندمدت تسهیل کمی
هرچند که تسهیل کمی در کوتاهمدت میتواند به کاهش نرخ بهره و تقویت اقتصاد کمک کند، اما آثار بلندمدت آن هنوز مورد بحث است. بسیاری از اقتصاددانان نگران این هستند که اگر سیاستهای QE به درستی مدیریت نشوند، میتوانند به ایجاد حبابهای مالی، افزایش تورم و حتی ایجاد بحرانهای مالی جدید منجر شوند.
برای مثال، برخی از منتقدان معتقدند که اقدامات فدرال رزرو در خرید داراییها باعث ایجاد حباب در بازار مسکن و سهام شده است. در صورت بروز بحرانهای اقتصادی جدید، این حبابها میتوانند باعث آسیب بیشتر به اقتصاد شوند.
ارزیابی تاثیرات سیاست تسهیل کمی بر بازارهای جهانی
سیاست تسهیل کمی نه تنها در داخل کشورها، بلکه بر بازارهای جهانی نیز تاثیرات قابل توجهی دارد. خرید اوراق قرضه دولتی توسط بانکهای مرکزی مانند فدرال رزرو آمریکا یا بانک مرکزی اروپا، باعث تغییرات عمدهای در نرخ ارز و جریان سرمایه جهانی میشود. این سیاست میتواند بر نرخ ارز تاثیر بگذارد، زیرا با افزایش نقدینگی در بازار، ارزش پول ملی ممکن است کاهش یابد.
برای مثال، زمانی که فدرال رزرو اقدام به خرید اوراق قرضه میکند، ممکن است دلار آمریکا تضعیف شود، زیرا عرضه دلار در بازار افزایش مییابد. این تضعیف دلار میتواند به افزایش قیمت کالاهای وارداتی و در نتیجه تورم منجر شود، اما از سوی دیگر ممکن است صادرات را برای کشور ارزانتر کند، زیرا کالاهای آمریکایی برای خریداران خارجی مقرون به صرفهتر خواهند بود.
در سطح جهانی، اجرای تسهیل کمی توسط کشورهای بزرگ اقتصادی میتواند بر تصمیمات اقتصادی و مالی دیگر کشورها تاثیر بگذارد. بسیاری از بانکهای مرکزی در سراسر جهان به پیروی از سیاستهای QE اقدام کردهاند تا از تاثیرات بحرانهای مالی جهانی جلوگیری کنند. این مسئله میتواند موجب برهمخوردن تعادل بازارهای جهانی شود و تاثیرات منفی در سایر اقتصادهای جهان ایجاد کند.
تفاوتهای سیاست تسهیل کمی با سایر ابزارهای سیاست پولی
سیاست تسهیل کمی با سایر ابزارهای سنتی سیاست پولی مانند تغییر نرخ بهره یا عملیات بازار باز تفاوتهای مهمی دارد. به طور کلی، بانکهای مرکزی از طریق کاهش نرخ بهره به تحریک تقاضا میپردازند، اما زمانی که نرخ بهره به صفر یا نزدیک به صفر برسد، دیگر این ابزارها کارایی ندارند. در این شرایط، بانک مرکزی به جای استفاده از نرخ بهره، به سراغ خرید داراییها یا اوراق قرضه میرود تا نقدینگی بیشتری وارد بازار کند.
به عبارت دیگر، QE به نوعی از ابزارهای نامتعارف پولی محسوب میشود که در مواقع بحرانی یا زمانی که ابزارهای دیگر ناکارآمد میشوند، به کار گرفته میشود. یکی دیگر از تفاوتهای کلیدی این است که تسهیل کمی معمولاً به طور مستقیم با خرید داراییها و اوراق قرضه دولتی انجام میشود، در حالی که عملیات بازار باز معمولاً شامل خرید و فروش کوتاهمدت اوراق قرضه به منظور تنظیم نرخ بهره است.
بررسی تاثیرات تسهیل کمی بر بازارهای مالی
سیاست تسهیل کمی تأثیرات قابل توجهی بر بازارهای مالی دارد، به ویژه در مورد قیمتگذاری داراییها. یکی از اثرات اصلی QE این است که به دلیل افزایش نقدینگی و کاهش نرخ بهره، سرمایهگذاران به دنبال داراییهای با بازدهی بالاتر میگردند. این میتواند منجر به افزایش قیمت سهام، املاک و مستغلات، و سایر داراییها شود.
به عنوان مثال، در دوران اجرای QE در ایالات متحده، شاهد افزایش قابل توجهی در بازار سهام بودیم، چرا که سرمایهگذاران از نرخ بهره پایین و نقدینگی بالا برای خرید سهام استفاده کردند. این افزایش قیمت داراییها به نوبه خود ممکن است باعث ایجاد نابرابریهای اجتماعی شود، زیرا افراد با داراییهای بیشتر از افزایش قیمتها سود میبرند، در حالی که افراد با داراییهای کمتر از این روند بهرهای نمیبرند.
از سوی دیگر، برخی از اقتصاددانان معتقدند که این سیاست میتواند به بروز حبابهای مالی منجر شود. در صورتی که نقدینگی اضافی به درستی مدیریت نشود، میتواند در بازارهای مالی حباب ایجاد کرده و در نهایت منجر به سقوط قیمتها شود، همانطور که در بحران مالی 2008 شاهد آن بودیم.
تاثیرات اجتماعی و نابرابریهای اقتصادی
سیاست تسهیل کمی میتواند اثرات قابل توجهی بر نابرابریهای اجتماعی داشته باشد. از آنجایی که این سیاست معمولاً منجر به افزایش قیمت داراییها میشود، افرادی که داراییهای بیشتری دارند (مانند سهام یا املاک) بیشتر از این افزایش قیمت بهرهمند میشوند. این به نوبه خود میتواند شکافهای اقتصادی را گسترش دهد و موجب نابرابری بیشتری در سطح جامعه شود.
برای مثال، در شرایطی که دولتها و بانکهای مرکزی با استفاده از QE اقدام به خرید اوراق قرضه و سایر داراییها میکنند، پول بیشتری به سمت افراد و سازمانهایی میرود که داراییهای قابل توجهی دارند. از طرف دیگر، اقشار کمدرآمد که به طور معمول داراییهای کمتری دارند، از این روند سودی نمیبرند و ممکن است با افزایش قیمت کالاها و خدمات مواجه شوند.
این مسئله میتواند باعث افزایش نارضایتیهای اجتماعی و اعتراضات اقتصادی شود، زیرا افراد طبقات پایینتر احساس میکنند که از سیاستهای اقتصادی که به نفع افراد ثروتمند است، بهرهمند نمیشوند. این موضوع نیازمند توجه و مدیریت دقیق سیاستهای اقتصادی از سوی مقامات است.
چشمانداز آینده سیاستهای تسهیل کمی
با توجه به پیچیدگی و آثار مختلفی که سیاستهای تسهیل کمی میتوانند در اقتصاد داشته باشند، آینده این سیاستها همچنان مورد بحث و بررسی قرار دارد. برخی از اقتصاددانان بر این باورند که در آینده نزدیک، کشورهای مختلف ممکن است همچنان به استفاده از QE برای مقابله با بحرانهای اقتصادی و رکود ادامه دهند، اما باید مراقب اثرات بلندمدت آن باشند.
یکی از نگرانیها این است که در شرایط فعلی، با توجه به افزایش شدید بدهیها در کشورهای مختلف، ادامه سیاستهای تسهیل کمی ممکن است منجر به بحرانهای مالی جدید شود. به همین دلیل، بانکهای مرکزی ممکن است به تدریج از این سیاستها خارج شوند و به دنبال گزینههای دیگر برای تحریک رشد اقتصادی باشند.
آمار و دادههای مرتبط با سیاست تسهیل کمی
برای درک بهتر اثرات سیاست تسهیل کمی، میتوان به آمارهای مختلف از کشورهای مختلف و دورههای زمانی متفاوت اشاره کرد. در این بخش، برخی از آمارهای مرتبط با اجرای سیاست QE در کشورهای پیشرفته مانند ایالات متحده، اروپا، و ژاپن بررسی میشود.
آمار اجرای تسهیل کمی در ایالات متحده
از سال 2008، فدرال رزرو آمریکا برای مقابله با بحران مالی جهانی سیاست تسهیل کمی را در پیش گرفت. در این دوران، فدرال رزرو حدود 4.5 تریلیون دلار اوراق قرضه خریداری کرد. این برنامه در چندین مرحله انجام شد:
- مرحله اول (2008-2010): فدرال رزرو اقدام به خرید حدود 1.7 تریلیون دلار اوراق قرضه دولتی و اوراق مسکن کرد.
- مرحله دوم (2010-2012): فدرال رزرو در این دوره بیش از 600 میلیارد دلار دیگر اوراق قرضه دولتی خرید.
- مرحله سوم (2012-2014): خرید اوراق قرضه ادامه یافت و فدرال رزرو در مجموع 1.5 تریلیون دلار دیگر خریداری کرد.
این سیاست باعث کاهش نرخ بهره و افزایش نقدینگی در بازار شد و به گفته فدرال رزرو، باعث بهبود شرایط اقتصادی و بازگشت رشد اقتصادی در ایالات متحده شد.
تاثیرات تسهیل کمی بر نرخ بهره و تورم
طبق دادههای فدرال رزرو، اجرای QE به طور قابل توجهی نرخ بهره بلندمدت را کاهش داد. برای مثال، نرخ بهره 10 ساله دولت ایالات متحده از حدود 4% قبل از بحران مالی 2008 به حدود 1.5% در سال 2012 کاهش یافت.
در همین زمان، نرخ تورم نیز تحت تاثیر سیاستهای QE بهبود یافت. به عنوان مثال، در سالهای پس از بحران مالی، نرخ تورم ایالات متحده از حدود 0.4% در سال 2008 به حدود 2% در سالهای بعدی رسید، که نشاندهنده بهبود شرایط اقتصادی و افزایش تقاضا بود.
آمار تاثیرات QE بر بازارهای مالی در سیاستهای تسهیل کمی
سیاست تسهیل کمی همچنین تاثیرات قابل توجهی بر بازارهای مالی داشت. برای مثال، بازار سهام ایالات متحده پس از شروع اجرای QE به شدت رشد کرد. شاخص S&P 500 از حدود 800 واحد در سال 2009 به بیش از 2000 واحد در سال 2018 رسید.
این افزایش شدید در قیمت سهام عمدتاً به دلیل افزایش نقدینگی و کاهش نرخ بهره بوده است. البته این افزایش قیمتها انتقادات زیادی را به دنبال داشت، چرا که بسیاری از افراد معتقد بودند این رشد بیشتر به نفع ثروتمندان بوده است و از این طریق نابرابریهای اقتصادی بیشتر شده است.
تاثیرات تسهیل کمی در اروپا و ژاپن
بانک مرکزی اروپا (ECB) و بانک مرکزی ژاپن (BOJ) نیز در واکنش به بحرانهای اقتصادی و رکودهای طولانی مدت از سیاستهای تسهیل کمی مشابهی استفاده کردند.
- بانک مرکزی اروپا از سال 2015 اقدام به خرید اوراق قرضه دولتی کشورهای اروپایی کرد. این سیاست تا سال 2018 ادامه یافت و در مجموع به خرید اوراق قرضه به ارزش بیش از 2.5 تریلیون یورو منجر شد.
- بانک مرکزی ژاپن نیز از سال 2013 با خرید اوراق قرضه به میزان بیش از 80 تریلیون ین ژاپن در سال، به سیاستهای QE پرداخته است.
در هر دو مورد، هدف مشابهی از افزایش نقدینگی و کاهش نرخ بهره برای تحریک تقاضا و رشد اقتصادی دنبال میشد.
مثالهایی از اجرای سیاستهای تسهیل کمی
مثال 1: برنامه QE فدرال رزرو در دوران بحران مالی 2008
پس از بحران مالی 2008، فدرال رزرو برای تقویت اقتصاد و جلوگیری از رکود عمیقتر، برنامههای تسهیل کمی را آغاز کرد. یکی از مهمترین اقدامات فدرال رزرو خرید اوراق قرضه دولتی و اوراق مسکن به ارزش بیش از 4 تریلیون دلار بود. این اقدامات باعث کاهش نرخ بهره در بازار و تقویت بخش مسکن و بازار سهام شد. به عنوان مثال، قیمت مسکن در ایالات متحده پس از بحران به تدریج افزایش یافت و بازار سهام شاهد رشد چشمگیری بود.
مثال 2: سیاست QE در ژاپن در سیاستهای تسهیل کمی
ژاپن نیز برای مقابله با رکود طولانی مدت در دهههای اخیر از سیاستهای QE استفاده کرده است. بانک مرکزی ژاپن با خرید اوراق قرضه به ارزش حدود 80 تریلیون ین در سال، تلاش کرد تا نقدینگی را در اقتصاد این کشور افزایش دهد. این سیاست به کاهش نرخ بهره و افزایش شاخص سهام نیکی ژاپن منجر شد، اما همچنان مشکلاتی نظیر تورم پایین و رشد ضعیف اقتصادی در این کشور باقی مانده است.
خلاصه مقاله سیاستهای تسهیل کمی
سیاست تسهیل کمی (QE) ابزاری است که بانکهای مرکزی برای تحریک اقتصاد و حمایت از رشد اقتصادی در شرایط رکود یا بحرانهای مالی به کار میبرند. این سیاست شامل خرید اوراق قرضه دولتی و سایر داراییها توسط بانک مرکزی است که هدف آن افزایش نقدینگی، کاهش نرخ بهره بلندمدت و تقویت تقاضا در اقتصاد است. گرچه QE در کوتاهمدت میتواند اثرات مثبتی مانند افزایش رشد اقتصادی، کاهش نرخ بهره و تقویت بازارهای مالی داشته باشد، اما در بلندمدت ممکن است منجر به تورم، نابرابریهای اقتصادی و بروز حبابهای مالی شود.
اجرای QE در کشورهای مختلف، از جمله ایالات متحده، ژاپن و اروپا، به کاهش نرخ بهره و تحریک بازارهای مالی کمک کرده است، اما همچنین نگرانیهایی درباره نابرابریهای اجتماعی و اثرات منفی آن در آینده وجود دارد. برای استفاده بهینه از این ابزار، بانکهای مرکزی باید با دقت و آگاهی از آثار بلندمدت آن عمل کنند.
سوالات متداول سیاستهای تسهیل کمی
- آیا سیاست تسهیل کمی باعث افزایش تورم میشود؟ بله، افزایش نقدینگی میتواند باعث افزایش تورم شود، خصوصاً اگر تقاضا در اقتصاد به اندازه کافی افزایش نیابد.
- چگونه تسهیل کمی بر بازارهای سهام تاثیر میگذارد؟ تسهیل کمی با افزایش نقدینگی و کاهش نرخ بهره، میتواند منجر به افزایش قیمت سهام شود، زیرا سرمایهگذاران به دنبال بازدهی بالاتر در بازار سهام میگردند.
- آیا تسهیل کمی همیشه موثر است؟ نه، اثرات تسهیل کمی بستگی به شرایط اقتصادی دارد. در شرایطی که تقاضا کم است و مردم تمایلی به خرج کردن ندارند، QE ممکن است نتواند تاثیر زیادی داشته باشد.
- چه کشورهایی از سیاست تسهیل کمی استفاده کردهاند؟ کشورهایی مانند ایالات متحده، ژاپن، و کشورهای عضو اتحادیه اروپا از سیاستهای تسهیل کمی برای مقابله با رکود اقتصادی و بحرانهای مالی استفاده کردهاند.
- آیا تسهیل کمی باعث افزایش نابرابری اقتصادی میشود؟ بله، افزایش قیمت داراییها به نفع ثروتمندان است و میتواند نابرابریهای اقتصادی را افزایش دهد، زیرا طبقات پایینتر جامعه از این افزایش قیمتها بهرهای نمیبرند.
منابع:
